Stress in je lijf
Stress als raadgever
Stress is niet alleen iets vervelends. Het is ook een belangrijk signaal- en beschermingssysteem dat je helpt om waar te nemen wat er in en om je heen gebeurt en daarop te reageren.
Het begint met een lichamelijke sensatie die als prikkel in je lichaam waar te nemen is. Deze reactie komt door een waarneming die van binnenuit of buitenaf gesignaleerd wordt. Je hersenen beoordelen direct of er gevaar dreigt; of het wel of niet pluis is. Je lichaam wordt aangezet tot een (re-)actie.
Dit geeft lichaamssensaties die je kunt waarnemen en herkennen als specifieke gevoelens. Soms zijn dit heel kleine, subtiele veranderingen in je lichaam of in je stemming. Je merkt bijvoorbeeld dat er iets verandert, nog voordat je precies weet wat je voelt of waarom. Langzaam geef je betekenis aan wat je voelt en aan wat er gebeurt. Je kunt herkennen welke emotie erbij hoort en wat deze je vertelt. Hierdoor ontstaat er ruimte om tot een bewustere (re-)actie te komen.
We hebben allemaal onze eigen vaardigheden om met gevoelens, emoties en spanningen om te gaan. Dit geeft ieder een uniek soort raamwerk, waarbinnen er van alles kan gebeuren dat we aankunnen. Het is een raamwerk waarmee we zelfstandig de spanningen in onszelf weer rustig kunnen krijgen. We noemen dit het raam van stresstolerantie (window of tolerance) of stressraampje: het raam van wat we aankunnen.

Normale stress. ‘We blijven binnen ons stressraampje’
Normaal gesproken worden mensen gedurende de dag meerdere keren beïnvloed en gestuurd door gevoelens en emoties. Hierbij vindt er een opbouw van spanningen plaats, waar je nog binnen je stressraampje kunt blijven. Daarna volgt er een afbouw van dezelfde spanningen, zodat je weer rustig en ontspannen wordt.
Normale stress helpt je in je leven. Bijvoorbeeld bij het opletten in het verkeer, bij het concentreren op je werk of in een spel, of wanneer je voor jezelf op moet komen als iemand anders iets onredelijks doet. Je lichaam reageert op wat er gebeurt, je voelt wat iets met je doet en je kunt daar betekenis aan geven. Je blijft voldoende in contact met jezelf om te kunnen bepalen hoe je wilt reageren. De spanning kan weer afnemen en je komt terug tot rust.
Abnormaal heftige stress. ‘We gaan buiten ons stressraampje’
Gevoelens die je niet langer kunt verdragen, omdat ze te veel spanningen geven, zorgen ervoor dat je buiten je stressraampje schiet. Gevoelens van doodsangst en of je wel mag bestaan kunnen als een reflex opgeroepen worden, en ervoor zorgen dat je buiten je stressraampje schiet. Ook gedachten dat er iets rampzaligs staat te gebeuren, of dat het noodlot zal toeslaan, zorgen voor angstige gevoelens die ervoor zorgen dat je buiten je stressraampje schiet.

Gevoelens die je niet langer kunt verdragen, omdat ze te veel spanningen geven, zorgen ervoor dat je buiten je stressraampje schiet. Gevoelens van doodsangst en de angst of je wel mag bestaan, kunnen als een reflex opgeroepen worden en ervoor zorgen dat je buiten je stressraampje schiet.
Ook gedachten dat er iets rampzaligs staat te gebeuren, of dat het noodlot zal toeslaan, kunnen angstige gevoelens oproepen die ervoor zorgen dat je buiten je stressraampje schiet. Op zo'n moment wordt het steeds moeilijker om de gevoelens en lichaamssensaties die in je opkomen te herkennen, te verdragen en te reguleren. Je kunt erdoor overspoeld raken of juist proberen om ze niet meer te voelen. Het contact met jezelf en met wat je op dat moment nodig hebt, kan daardoor verloren gaan.
Abnormaal heftige stress: vechten, vluchten of bevriezen
Als er iets gebeurt dat jou bedreigt, reageert jouw lichaam met een reflex. Dit gaat gepaard met allerlei lichaamssensaties die er allemaal op gericht zijn om jezelf te verdedigen. Hierdoor schiet je buiten je stressraampje.
Jouw brein is niet meer kalm en je kunt niet meer logisch en helder nadenken. De biologische programma's in jouw lichaam nemen het van het denken over. Ze sturen jou reflexmatig, zodat je automatisch en resoluut reageert op het dreigende gevaar met een van de verdedigingsacties: vechten, vluchten of bevriezen. Alles in jou is erop gericht om te kunnen overleven. Dit is een gezonde, tijdelijke reactie op een abnormale situatie om je levenskansen te vergroten.
Chronische stress: we blijven of raken te snel buiten ons stressraampje
Als er sprake is van langdurige traumatisering, bijvoorbeeld doordat ouders hun kind verwaarlozen of mishandelen, blijft de dreigende situatie structureel aanwezig. Het lichaam blijft daardoor in een verdedigingsactie handelen.
Hierdoor kunnen de opgebouwde lichamelijke spanningen van het vecht-, vlucht- en bevriezingsgedrag niet afvloeien. Het lichaam blijft als het ware in de stand van verdediging staan en iemand blijft buiten zijn stressraampje. De lichamelijke spanningen kunnen zich steeds verder vastzetten in het lichaam en klachten veroorzaken.
Bij langdurige stress kan het stressraampje steeds kleiner worden. Zelfs alledaagse gebeurtenissen kunnen dan genoeg spanning geven om buiten je stressraampje te schieten. Je raakt sneller overprikkeld, kunt minder hebben en hebt meer tijd nodig om weer tot rust te komen.

Traumatische ervaringen die niet verwerkt worden
Een schokkende of traumatische ervaring kan pas goed verwerkt worden als het gevaar geweken is en iemand ervaart dat hij veilig is. Belangrijk is dat dan de opgebouwde lichamelijke spanningen van het vecht-, vlucht- en bevriezingsgedrag kunnen afvloeien en zich oplossen. Als dit niet gebeurt, blijven de overlevingsmechanismen in de hersenen in de veronderstelling dat het dreigende gevaar nog aanwezig is.
Als de traumatische ervaring niet goed verwerkt wordt, kan er een inprenting ontstaan: een soort foto of momentopname van het ergste moment van de traumatische gebeurtenis. Deze inprenting kan bestaan uit beelden, geluiden, lichamelijke gewaarwordingen, geuren, smaken en intense gevoelservaringen. Verschillende indrukken van de gebeurtenis kunnen als het ware los van de samenhangende herinnering opgeslagen blijven in bepaalde delen van de hersenen.
Dit heeft het doel om de gebeurtenis steeds weer in je bewustzijn terug te brengen, om alsnog te leren wie of wat je moet vermijden om je overlevingskansen te vergroten. Pas als helder is wie of wat je moet vermijden, kan het brein kalm worden.
Omdat de hersenen de onverwerkte ervaringen zo levensecht kunnen presenteren, bijvoorbeeld in de vorm van herbelevingen, raak je direct overprikkeld en schiet je buiten je stressraampje. Je hersenen reageren opnieuw met een verdedigingsreactie. Het verdedigingsgedrag weerhoudt jou ervan om de traumatische gebeurtenis te kunnen verwerken. Daardoor blijft dit proces zich herhalen.
Hoe kan ik de chronische stress afbouwen?
Een manier om chronische stress af te bouwen is traumatherapie. De traumatherapeut kan je ondersteunen bij het verwerken van belastende ervaringen, zodat er een afbouw van de specifieke spanningen kan ontstaan.
Wanneer chronische stress afneemt, kan je vermogen tot stresstolerantie weer groter worden. Je stressraampje wordt ruimer, waardoor je meer ruimte krijgt om gevoelens en spanningen te ervaren zonder er direct door overspoeld te raken.
Alledaagse ervaringen kun je hierdoor beter aan, omdat ze je niet langer zo snel overbelasten. Wanneer je meer ontspannen bent en je brein tot rust kan komen, ben je beter in staat helder waar te nemen en na te denken. Er ontstaat bovendien meer ruimte voor vreugdevolle gevoelens. Je kunt meer genieten van wat het leven je te bieden heeft.
Vrede en veiligheid
Zolang het brein dreiging ervaart, richt het zich op de buitenwereld om zich te kunnen beschermen en verdedigen. Om schokkende ervaringen te verwerken, is het nodig dat het brein zich ook op de binnenwereld kan richten. Dit is een kwetsbare situatie. Het brein kan namelijk niet op de buitenwereld én de binnenwereld tegelijkertijd gericht zijn. Om schokkende ervaringen te kunnen verwerken, mag er daarom geen dreigend gevaar meer zijn. Je moet voldoende veiligheid ervaren om weer binnen je stressraampje te kunnen blijven.
Je kunt dan ook gaan leren hoe het is om je aandacht en energie te verplaatsen van 'de wereld onder controle houden' naar 'jezelf onder regie brengen'.
In een notendop:
Om tot werkelijke traumaverwerking te komen, zijn er voorwaarden nodig die te maken hebben met veiligheid, draagkracht en verbinding:
-
De zekerheid hebben dat je lichamelijk en emotioneel veilig bent, zodat je het gevoel van deze zekerheid en veiligheid in jezelf kunt leren opbouwen.
-
Een basiszekerheid hebben waardoor je beschikt over voldoende rust in je dagelijks leven en het ook leuk en fijn kunt hebben.
-
Voldoende emotionele veerkracht ervaren, zodat je binnen je stressraampje (window of tolerance) kunt blijven en er snel in kunt terugkomen. Zodat je de stressvolle gevoelens die emotioneel spannende situaties kunnen oproepen, in jezelf kunt reguleren: ordenen, rustig krijgen en laten afvloeien.
-
Verbonden zijn met één of meer veilige hechtingsfiguren bij wie je steun en troost kunt vinden. En bij wie je in de relatie ook voldoende bewegingsruimte hebt om te kunnen veranderen, zonder dat er tussen jullie onbespreekbare, strakke patronen zijn die de verandering tegenhouden.
-
Beschikken over een innerlijke motivatie om met traumaverwerking te starten.



De zekerheid van een veilig, warm huis om naar terug te keren en rust in te vinden, is een basisvoorwaarde om met traumaverwerking te kunnen starten.
Met de investering om bruggen te bouwen tussen onze eigen innerlijke delen, kunnen we vanuit meer innerlijke draagkracht ook bruggen leren bouwen naar elkaar toe. Zo ontstaat er meer ruimte om in vrede met onszelf en met anderen samen te leven.
: Gevoelens en emoties. Lees verder
