gevoelens en emoties: je innerlijke kompas
Gevoelens en emoties horen bij het leven
Gevoelens en emoties geven kleur aan je leven. Ze helpen je om waar te nemen wat er in en om je heen gebeurt en wat dit met je doet. Ze laten je voelen wat je raakt, wat belangrijk voor je is en wanneer iets wel of niet goed voor je voelt. Ze kunnen je waarschuwen voor gevaar, je aanzetten tot actie of je helpen om contact te zoeken met anderen. Ze geven je informatie over jezelf en je omgeving.
Gevoelens en emoties zorgen voor kracht en geven richting. Ze werken als een belangrijk signaal- en beschermingssysteem. Heel basaal is bijvoorbeeld het 'wel of niet pluisgevoel', waardoor je kunt ervaren waar en bij wie jij je veilig voelt.
Om gevoelens en emoties als een innerlijk kompas te kunnen gebruiken, is het belangrijk dat je ze leert herkennen, begrijpen en verdragen. Dat vermogen ontwikkel je al vanaf je vroegste jeugd, in contact met de mensen om je heen.
Gevoelens en emoties als hulpbron
Je leert als opgroeiend kind hoe je op de golf van een gevoel of emotie kunt komen. Dat leer je door te kijken naar je omgeving. Dat kun je niet vanzelf. Je lichaam helpt je erbij, maar het is nodig dat je opvoeders, die zichzelf kalm en gereguleerd houden, opmerken wat er bij jou gebeurt als spanningen, ongenoegens, gevoelens en emoties oplopen. Ze helpen je om hier woorden aan te geven, zodat je het kunt herkennen (mentaliseren). Ook helpen ze je door fysieke nabijheid te geven en je te troosten, zodat je voelt dat je niet alleen bent. Ze kunnen jou en je lichaam helpen om de spanningen een stukje samen te dragen en af te laten vloeien; door je op schoot te nemen, een arm om je heen te slaan of je een knuffel te geven. Dit noem je co-reguleren. Op deze manier leer je hoe het voelt wanneer je zenuwstelsel weer tot rust komt.
Dat helpt je om dit ook steeds meer zelf te kunnen. Je gaat ervaren welke handelingen, zoals bewegen en woorden geven aan wat je voelt, je kunnen helpen om spanningen te laten dalen en uit je lichaam te laten verdwijnen. Je leert om de kleine signalen in je lichaam al op te merken. Je leert dat gevoelens en emoties er mogen zijn, dat ze geen afwijzing of kritiek krijgen van je omgeving en dat je ze kunt ervaren zonder erdoor te worden overgenomen.

Gevoelens en emoties kunnen zo als een gids dienen. Ze vertellen je iets over wat je meemaakt in het leven en wat je raakt, en kunnen je tot actie aanzetten. Ze geven je informatie, kracht en richting. Je kunt bijvoorbeeld boosheid voelen en tegelijkertijd blijven herkennen dat je boos bent, waarom je boos bent en waar je voor wilt opkomen. Het verband tussen oorzaak en gevolg blijft helder. Je kunt verdriet ervaren zonder helemaal in het verdriet te verdwijnen, omdat je begrijpt wat er is gebeurd en het verdriet in jezelf kunt opvangen
Zo leer je op de golf van je gevoel of emotie te blijven. Je laat de emotie toe, ervaart wat deze met je doet en kunt ondertussen contact blijven houden met jezelf en de realiteit. Je leert emoties te verdragen zonder erdoor overspoeld te raken en ze ook weer los te laten.

Gevoelens en emoties als stoorzender; je raakt overspoeld
Het tegenhouden of wegdrukken van een opkomende emotie, bijvoorbeeld omdat je bang bent voor wat je gaat voelen, kan ertoe leiden dat de spanning verder oploopt. Soms wordt de emotie daardoor steeds groter en uiteindelijk allesoverheersend.
Wanneer je door een emotie wordt overspoeld, kun je er als het ware helemaal mee samenvallen. Je bént dan je gevoel of emotie geworden. Het kan zelfs lijken alsof je je nooit meer anders zult voelen. De emotie neemt het van je over en stuurt je handelen, in plaats van dat jij jezelf kunt blijven sturen terwijl je de emotie ervaart.
Juist daarom is het belangrijk dat je leert om tijdens het voelen contact met jezelf te houden: dat je kunt blijven herkennen wat je voelt, er woorden aan kunt geven en onderscheid kunt blijven maken tussen jezelf en de emotie die door je heen gaat.
Wanneer een emotie je overspoelt, raak je buiten je stressraam. Je vermogen om helder na te denken en overzicht te houden neemt af. Soms kun je niet meer goed overzien wat je zelf doet, waarom je zo reageert en welke gevolgen je gedrag heeft voor jezelf en je omgeving. De emotie drijft je als het ware voort. Je verliest de grip op je eigen handelen en de regie over de situatie.
We kennen zes universele basisemoties en allerlei variaties daarop:
-
Vreugde: liefde, blijdschap, bewondering, hoop, trots.
-
Verdriet: droevigheid, leed, spijt, berouw, schuldgevoel, neerslachtigheid, eenzaamheid, somberheid.
-
Angst: vrees, piekeren, wanhoop, wantrouwen, schaamte, paniek, schrik, schok, nervositeit.
-
Woede: haat, jaloezie, verwijt, afgunst, agressie, drift.
-
Verbazing: verwondering, versteld staan, bevreemd zijn, verbijstering, ongeloof.
-
Afkeer: afschuw, walging, gruwel, weerzin, minachting, verachting.

Iedere emotie heeft een eigen functie. Angst kan je waarschuwen en aanzetten om jezelf te beschermen. Boosheid kan je helpen om voor jezelf op te komen en je grenzen aan te geven. Verdriet kan je helpen om verlies te ervaren en steun te zoeken. Vreugde helpt je ervaren wat je goeddoet en waar je verbinding mee voelt. Verbazing maakt je alert op iets onverwachts en afkeer kan je helpen afstand te nemen van iets wat niet goed voor je voelt.
Je leert deze gevoelens en emoties steeds beter kennen en onderscheiden. Je gaat herkennen welke informatie ze je geven en hoe je ermee om kunt gaan. Je hoeft niet iedere emotie direct te volgen of ernaar te handelen. Je kunt eerst stilstaan bij wat je voelt en onderzoeken wat er bij jou gebeurt.
Zo kunnen gevoelens en emoties je helpen om bewuster door het leven en je relaties te navigeren.
Wat is het verschil tussen een gevoel en een emotie?
In het dagelijks taalgebruik worden gevoelens en emoties vaak door elkaar gebruikt. Ze hangen nauw met elkaar samen, maar je kunt er ook onderscheid in maken.
-
Een gevoel is een innerlijke beleving naar aanleiding van een prikkel die van buitenaf komt of van binnenuit ontstaat. Je kunt bijvoorbeeld de stoel voelen waarop je zit, pijn voelen in een gekneusde knie of verdriet ervaren over het gemis van een dierbare.
-
Een emotie is een gevoelsmatige en lichamelijke reactie die je aanzet tot actie. Je lichaam reageert direct wanneer een emotie wordt opgeroepen. Je ogen kunnen bijvoorbeeld vaker gaan knipperen wanneer je nerveus bent. Je bloed gaat sneller stromen om je lichaam voor te bereiden op beweging. Bij dreigend gevaar kunnen je lichaamstemperatuur en hartslag verhogen. Wanneer de moed je in de schoenen zakt, kunnen ze juist dalen.
Gevoelens en emoties beïnvloeden elkaar voortdurend. Je lichaam reageert op wat je waarneemt en meemaakt. Je voelt wat er gebeurt, geeft daar betekenis aan en kunt vervolgens bepalen hoe je wilt reageren.
Wanneer gevoelens en emoties je in de weg gaan zitten
Het leren herkennen, begrijpen en reguleren van gevoelens en emoties verloopt niet bij iedereen vanzelfsprekend. Wanneer je opvoeders zelf moeite hebben met het herkennen en reguleren van hun gevoelens, kunnen zij je hierin ook minder goed begeleiden. Misschien kregen jouw gevoelens weinig aandacht, werden ze afgewezen of bekritiseerd, of was er onvoldoende ruimte om ze samen te dragen en te verwerken.
Je kunt dan opgroeien zonder voldoende te hebben geleerd wat er in je lichaam gebeurt wanneer spanningen en emoties oplopen. Misschien merk je pas dat er iets speelt wanneer de spanning al heel hoog is. Of je hebt geleerd om gevoelens weg te drukken, te negeren of te vermijden, omdat ze te moeilijk of te overweldigend waren om te ervaren.
Soms kunnen emoties je onverwacht overvallen. Je raakt bijvoorbeeld buitenproportioneel boos, wordt overspoeld door verdriet of ervaart angst zonder goed te begrijpen waar deze vandaan komt. Het kan ook zijn dat je juist weinig voelt, moeilijk bij je gevoelens kunt komen of niet goed weet wat je nodig hebt.
Wanneer je onvoldoende hebt kunnen leren om gevoelens en emoties te verdragen en te reguleren, kunnen ze je onbewust gaan sturen. Je kunt het contact met jezelf kwijtraken en het gevoel krijgen dat je geen grip meer hebt op wat er in je gebeurt.
Het is dan moeilijker om op de golf van een gevoel of emotie te blijven. Je kunt erin verdwijnen, ertegen vechten of proberen ze niet meer te voelen. Dat betekent niet dat er iets mis met je is. Het kan samenhangen met wat je hebt meegemaakt en wat je in je ontwikkeling hebt kunnen leren en ervaren. Het vermogen om gevoelens en emoties te herkennen, toe te laten en te reguleren kun je verder ontwikkelen. Je kunt leren om de signalen van je lichaam beter te verstaan, woorden te geven aan wat je voelt en te ervaren dat emoties er mogen zijn zonder dat je erdoor wordt overgenomen.
Zo kun je steeds meer vertrouwen op je eigen innerlijke kompas en de regie over jezelf behouden, ook wanneer je geraakt wordt door wat je meemaakt.
